STEPS FOR THE RESEARCH PLAN / संशोधन आराखडय़ाच्या पायऱ्या

STEPS FOR THE RESEARCH PLAN

A good research plan is needed for better research. All the activities to be done in the research for the optimal design are required to be included in the draft research plan. A draft plan is a structured structure designed to do the whole research.

Steps in the Research Plans: -

(1) Introduction: - Research in areas where research is to be done. The first issue related to that area should be felt. After realizing the problem, the researcher should have prepared the problem in the form of an introduction. Researchers must know about the relevant areas for this.

(2) Necessity and importance of research: - After the researcher arranged a problem in the relevant field, why is the need for research on that problem? It needs to be explained. After that, there will be a change in the social situation. And the solution to that problem will help the public and its people how and for what benefit. Therefore, the researchers need to realize the significance of this research. It is necessary to make its layout important.

(3) Research problem: - The problem that a researcher has made in the form of a proposal. It is necessary that the problem is transformed into the problem statement. This problem should include the form of a problem in the problem statement. The reflection of the problem should be seen in that statement. Secondly, how are they going to solve the problem? It must also be understood through it. And the study methods must be clearly seen by the study methods. The same problem statement is the headline for your research.

(4) Functional explanation: - The researcher has created a problem of the problem by making a statement of the problem in its statement. The researcher has assumed a meaning. That same meaning should be taken into account by the masses as well. For this, the researcher must give a functional definition of the title of that research.

(5) Objectives of research: - What is the aspects of research while working in research. And after which way our research will get complete. All such researchers have to present themselves in the research institute. But considering the research objective, it is necessary to understand the scope of your subject. Otherwise, research work will be very complicated and difficult.

(6) Hypnotics: - The researchers have to answer the research in the form of the hypothesis before the completion of the research. But while presenting the assumption, they have to meet the requirements. At the same time, you can also decide on the method of information analysis based on assumptions. Hypotheses are also called hypotheses. From this, it falls into four types.

1) Null hypothesis  2) Research (Positive) hypothesis  3) Negative hypothesis 4) Hypothesis in Question form

1) Null hypothesis - When there is no definite determination of change in money and debt, then there is a zero hypothesis. For example, a specific plan will increase the income of an individual or not determine the decrease.

2) Research (Positive) hypothesis - The individual's income will increase due to a specific plan.

3) Negative hypothesis - For a particular scheme, the income of the person will decrease.

4) A hypothesis in Question form - Will a person's income increase due to a particular scheme? Or will a person's income fall due to a particular scheme?

(7) Research methods: - The most important aspect of research is research methods. There are various types in it. But there is the importance of certain methods in the social sciences.

1) Survey method  2) Analytical method 3) Theoretical (basic) method

4) Qualitative/numerical method. You can use all four methods while doing social research.

(8) Population: - According to the research subject, there is a population of research. The whole part of the research subject is a population. Ex.  Economic and Social Studies of the people living below poverty line in Ahmednagar district.  Population under this population is below the poverty line in Ahmednagar district.

(9) Sample: - Looking at the population of the research, the researchers are economically unemployed as a prototype for all population samples. There is also timekeeping. For this, a part of the genus representing the population is selected as a sample. The results of this pattern are applicable to all the people.

(10) Sample Selection Method: - The results of the sample are to be chosen by the official method in order to apply to all the people. There are some methods for this.

1) Random sample selection method: - 1) lottery method 2) sequence method 3) quota method

2) Sample pattern selection method: -

3) Multilevel pattern selection method: -

4) Flexible sample selection method: -

(11) Information Collection Tools: - There are two main ways to gather the information needed for research.

1) Primary sources: - questionnaires, schedules, interviews, and Observations.

2) Secondary Source: - All material written in the context of the subject. Books, Magazines, Encyclopedia, Government Report.

(12) Tools for Information Analysis: - To analyze compiled material

1) Mathematical method - multiplication, division, sum, subtraction, percentage etc.

2) Geometric method - graphs, Pie Chart, tables, figures etc.

3) Statistical method - Tea test, X² Test, Anova, quartile, F test etc.

(13) Scope and limit: - Researchers have to determine the limits of their research themselves. Researchers have to set limits on topics, places, time-periods, What is the extent of research presented? This also requires researchers to decide.

(14) Procedure for research: - After the fulfillment of all the parameters in the research plan, the procedure for research should be summed up. This explains the complete nature of the research.

(15) Case (Chapter) Planning: - It is necessary to inform the total and the number of cases involved in the amendment. What will be included in each case? It must be included in that case. Apart from this, the plan of research is not complete.

In this way, you can plan your research well.

You must send your questions and feedback

Mr. Dnyanesh Dilip Mahatekar

Ph.D. Students

S.M.B.S.T. College, Sangamner

Affiliated by Pune University, Pune.

State - Maharashtra, Country - India

+91- 9822751955

संशोधन आराखडय़ाच्या पायऱ्या

संशोधन आराखडय़ाच्या पायऱ्या

उत्तम संशोधनासाठी चांगल्या संशोधन आराखडा आवश्कता असते. चांगल्या आराखड्यासाठी संशोधनामध्ये करावयाच्या सर्व घडामोडीचा (पायऱ्या) अंतर्भाव संशोधन आराखड्यात येणे आवश्यक आहे. संशोधन आराखडा म्हणजे संपूर्ण संशोधन करण्यासाठी अपेक्षित बाबींची सूत्रबद्ध केलेली मांडणी (रचना) होय.

संशोधन आराखड्यातील पायऱ्या :-

(१)  प्रस्तावना :- संशोधकला ज्या क्षेत्रामध्ये संशोधन करायचे आहे. त्या क्षेत्राशी निगडीत प्रथम समस्या जाणवली पाहिजे. समस्येची जाणीव झाल्यावर संशोधकाला त्या समस्येची मांडणी प्रस्तावनेच्या स्वरुपात करता आली पाहिजे. यासाठी संशोधकाला संबंधित क्षेत्रातील माहिती असणे आवश्यक आहे.

(२)  संशोधनाची गरज व महत्व :- संशोधकाने संबंधित क्षेत्रातील समस्येची मांडणी केल्यानंतर त्या समस्येवर संशोधनाची गरज का आहे. हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर त्या समस्येची सोडवणूक केल्यावर सामाजिक परिस्थिती नेमका कोणता बदल होणार आहे. व त्या समस्येच्या सोडवनुकीमुळे जन-सामान्य लोकांना त्याचा काय, कसा व कोणता फायदा होणार आहे. त्यामुळे या संशोधनाला प्राप्त होणारे महत्व संशोधकाला लक्षात घेणे गरजेचे आहे. व त्याची मांडणी महत्वात करणे गरजेचे आहे.

(३)  समस्येचे विधान :- संशोधकाने ज्या समस्येची मांडणी प्रस्तावनेच्या स्वरुपात केली आहे. त्या समस्यचे रुपांतर समस्येच्या विधानात करणे आवश्यक आहे. या समस्या विधानात समस्येचे स्वरूप समाविष्ठ असले पाहिजे. समस्येचे प्रतिबिंब त्या विधानात दिसले पाहिजे. दुसरी बाब म्हणजे त्या समस्येची सोडवणूक कशा प्रकारे करणार आहात. हे देखील त्यातून स्पष्ट समजले पाहिजे. आणि संशोधकाची आभ्यास पद्धती त्यातून स्पष्ट दिसली पाहिजे. हेच समस्या विधान म्हणजे तुमच्या संशोधनाचे शीर्षक बनते.

(४)  कार्यात्मक व्याख्या :- संशोधकाने समस्येची मांडणी समस्येच्या विधानात करून त्याचे संशोधन शीर्षक बनवले आहे. याचा संशोधकाने एक अर्थ गृहीत धरला आहे. हाच अर्थ जन-सामान्यांनी सुद्धा तसाच गृहीत धरला पाहिजे. यासाठी संशोधकाला त्या संशोधन शीर्षकच्या कार्यात्मक व्याख्या देणे आवश्यक आहे.

(५)  संशोधनाची उदिष्टे :- संशोधनाचे काम करताना कोणकोणत्या बाबी अभ्यासायाच्या आहेत. व कोणत्या मार्गाने गेल्यानंतर आपले संशोधनाला पूर्णत्व प्राप्त होईल. अशी सर्व संशोधकाला संशोधनाच्या उदिष्ठात मांडवी लागतात. परंतु संशोधनाची उदिष्ट मांडताना आपल्या विषयाचा आवाका लक्षात घेणे आवश्यक आहे. नाहीतर संशोधनाचे काम खूप किचकट व अवघड बनेल.

(६)  गृहीतकृत्ये :- संशोधनातून अपेक्षित उत्तर हे संशोधकाला संशोधन पूर्ण होण्याअगोदर गृहीतकृत्याच्या स्वरुपात मांडावे लागते. परंतु गृहीतकृत्य मांडताना ती उदिष्टां अनुरूप असावी लागते. त्याच बरोबर गृहीतकृत्यांच्या आधारे आपल्याला माहिती विश्लेषणाची पद्धत देखील ठरवता येते. गृहीतकृत्यांनाच परिकल्पना देखील म्हणतात. यावरून त्याचे चार प्रकार पडतात. १) शून्य परिकल्पना २) संशोधनाची / धन परिकल्पना ३) ऋण परीकल्पना ४) प्रश्नार्थक परिकल्पना

१) शून्य परिकल्पना :- जेव्हा परीकाल्पनेत धन व ऋण बदल होतो हे निश्चित सांगता येत नाही तेव्हा शून्य परिकल्पना असते. उदा.- एखाद्या विशिष्ठ योजनेमुळे व्यक्तीच्या उत्पन्नात वाढ होईल कि घट हे निश्चित सांगता येत नाही.

२) संशोधनाची / धन परिकल्पना :- एखाद्या विशिष्ठ योजनेमुळे व्यक्तीच्या उत्पन्नात वाढ होईल.

३) ऋण परीकल्पना :- एखाद्या विशिष्ठ योजनेमुळे व्यक्तीच्या उत्पन्नात घट होईल.

४) प्रश्नार्थक परिकल्पना :- एखाद्या विशिष्ठ योजनेमुळे व्यक्तीच्या उत्पन्नात वाढ होईल का ? किवा एखाद्या विशिष्ठ योजनेमुळे व्यक्तीच्या उत्पन्नात घट होईल का ?

(७)  संशोधन पद्धती :- संशोधन करताना सर्वात महत्वाची बाब म्हणजे संशोधन पद्धती. यात विविध प्रकार आहेत. परंतु सामाजिक शास्रतात ठराविक पद्धतींना महत्व आहे. १) सर्वेक्षण पद्धत २) विश्लेषणात्मक पद्धत ३) सैद्धांतिक (मुलभूत) पद्धत ४) गुणात्मक / संख्यात्मक पद्धत या चारही पद्धतींचा वापर आपण सामाजिक संशोधन करताना वापरू शकतो.

(८)  जनसंख्या :- संशोधनाच्या विषयानुसार संशोधनाची जनसंख्या ठरत असते. संशोधन विषयाचा समग्र भाग ही जनसंख्या असते. उदा. अहमदनगर जिल्ह्यातील दारिद्र्य रेषेखालील लोकांचा आर्थिक व सामाजिक अध्ययन. या मध्ये जनसंख्या ही अहमदनगर जिल्ह्यातील सर्व दारिद्र्य रेषेखालील लोक.  

(९)  नमुना :- संशोधनातील जनसंख्या पाहता, संशोधकाला नमुना म्हणून सर्व जनसंख्या नमुना म्हणून आर्थिकदृष्ट्या न परवडणारी आहे. शिवाय वेळखाऊ देखील आहे. यासाठी जनसंखेचे प्रतिनिधित्व करणारा जनसंखेतील एक भाग नमुना म्हणून निवडला जातो. या नमुन्याचे आलेले निष्कर्ष सर्व जनसंखेला लागू पडतात.

(१०)       नमुना निवड पद्धत :- नमुन्याचे आलेले निष्कर्ष सर्व जनसंखेला लागू पडण्यासाठी शास्रोक्त पद्धतीने नमुन्याची निवड करणे आवश्यक आहे. या साठी काही पद्धती आहेत.

१) यादृच्छिक नमुना निवड पद्धतीनुसार :- १) लॉटरी पद्धत २) क्रम पद्धत ३) कोटा पद्धत

२) सहहेतुक नमुना निवड पद्धत :-

३) बहुस्तरीय नमुना निवड पद्धत :-

४) सोयीस्कर नमुना निवड पद्धत :-

(११)       माहिती संकलनाची साधने :- संशोधानासाठी आवश्यक माहिती संकलित करण्याच्या मुख्य दोन पद्धती आहेत.

१) प्राथमिक स्त्रोत :- प्रश्नावली, अनुसूची, मुलाखत व निरीक्षण.

२) दुय्यम स्त्रोत :- विषयाच्या संदर्भातील लिखित सर्व साहित्य. पुस्तके, मासिके, विश्वकोश, शासकीय अहवाल.

(१२)       माहिती विश्लेषणाची साधने :- संकलित साहित्याचे विश्लेषण करण्यासाठी

१) गणितीय पद्धत - गुणाकार, भागाकार, बेरीज, वजाबाकी, टक्केवारी इ.

२) भूमितीय पद्धत – आलेख, तक्ते, आकृत्या इ.

३) संख्याशास्रीय पद्धत – टी टेस्ट, काय स्केयर, अनोव्हा, क्वारटाईल, एफ टेस्ट इ.

(१३)       व्याप्ती व मर्यादा :- संशोधकाला आपल्या संशोधनातील मर्यादा स्वतः ठरवाव्या लागतात. विषय, स्थळ, वेळ-काळ, अशा वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या मर्यादा संशोधकाला ठरवाव्या लागतात. प्रस्तुत संशोधन कितपत व्याप्त आहे. हे देखील संशोधकाला ठरवावे लागते.

(१४)       संशोधनाची कार्यपद्धती :- संशोधन आराखड्यातील सर्व बाबींची पूर्तता केल्यानंतर संशोधनाची कार्यपद्धती विषद करणे आवश्यक आहे. यातून संशोधनाचे संपूर्ण स्वरूप स्पष्ट होते.

(१५)       प्रकरण योजना :- संशोधन प्रबंधात एकूण कोणते व किती प्रकरणांचा समावेश आहे याची माहिती देणे गरजेचे आहे. प्रत्येक प्रकरणात कोण कोणत्या बाबींचा समावेश होणार आहे. हे त्या त्या प्रकरणात समाविष्ट करणे आवश्यक आहे. त्याशिवाय संशोधनाचा आराखडा संपूर्ण होत नाही.

अशा प्रकारे आपण आपल्या संशोधनाचा आराखडा चांगल्या प्रकारे बनऊ शकता.

आपले प्रश्न व प्रतिक्रिया आवश्य पाठवा 

Mr. Dnyanesh Dilip Mahatekar

Ph.D. Students

S.M.B.S.T. College, Sangamner

Affiliated by Pune University, Pune.

State - Maharashtra, Country - India

+91- 9822751955

Research Design for Social Science / संशोधन आराखडा

Research Design

The research plan is considered an important part of the research process. Determining your research profile is a research plan. If the simple explanation is taken into consideration, then "The plan of research is to prepare facts and to make a logical analysis. Therefore, it takes time, money and labor to process the process of achieving the objective of the research. "

When the idea of research is on the researcher's head. When the answer is made by it, then it is necessary to prepare the plan for the research, after which the design of the concepts has to be prepared primarily. Now research is the process of continuous decision-making. Not all decisions can be taken in the beginning. But, the plan outlines the plan. If you do not make the decision without making a map, then they are wrong. Many times there is a time to suddenly change the decision. In such cases, the researcher has to make the right decision. The research plan has to be prepared in the light of the needs, interests and future risks.

There are four types of designs that have exploratory / introductory, descriptive, diagnostic, and experimental research plans according to research objectives. There is a need to think about creating a revision plan when preparing a draft plan.

1) Why is the research done? (Why)

2) Who is going to research? (Who)

3) When to do research? (When)

4) What is the real purpose of research? (What)

These four questions will help you to obtain research problems, research topics and requirements. The answers to these four questions should be considered only after considering the best possible answers.

1) Why has the researcher chosen the topic of interest and research?

2) Which part of regional research?

3) How long does the research take?

The above three questions can be seen and explained by the need for an explanation of the research.

1) Where and how to get the information needed for research?

2) What information is needed for research?

3) How big will the sample be?

4) How to choose a sample?

These four questions will be easy to determine in the field of research, the sample selection method, sample (size) of the sample.

1) How to do facts collection?

2) How to get the research facts?

3) What tool should we categorize the facts?

The above three questions, methods of fact-finding, the method of fact-analysis and how to use statistical techniques, when and where to do. Important for this.

In order to achieve the objectives of research by saving time, money, labor and reducing the potential problems of research (research), above all, it is necessary to prepare a research plan at the beginning of the research.

Note - In the next section, articles related to the important items or views of the research plan will be published.

Mr. Dnyanesh Dilip Mahatekar

Ph.D. Students

S.M.B.S.T. College, Sangamner

Affiliated by Pune University, Pune.

State - Maharashtra, Country - India

+91- 9822751955

संशोधन आराखडा

संशोधन आराखडा

संशोधन आराखडा हा संशोधन प्रक्रियेतील महत्त्वाचा भाग मानला जातो. आपल्या संशोधनाची रूपरेषा निश्चित करणे म्हणजे संशोधन आराखडा होय. साधी व्याख्या लक्षात घेतली तर ‘‘संशोधनाचा आराखडा म्हणजे तथ्य जमविणे, त्याचे तर्कशुद्ध विश्लेषण करणे यासाठी आखलेली योजना होय. त्यामुळे संशोधनाचा हेतू साध्य होण्यासाठी केलेल्या प्रक्रियेत वेळ, पैसा व श्रमाची बचत होते.’’

जेव्हा संशोधनाचा विचार संशोधकाच्या डोक्यात असतो. तेव्हाच त्यातून अपेक्षित उत्तर हे तो गृहितकृत्याच्या स्वरुपात मांडतो व त्यानंतर गृहितकृत्याची मांडणी केल्यानंतर संशोधनाचा आराखडा प्रामुख्याने तयार करावा लागतो. आता संशोधन म्हणजे सातत्याने घ्याव्या लागणाऱ्या निर्णयाची प्रक्रियाच आहे. सर्वच निर्णय सुरुवातीला घेता येत नाहीत. पण, योजनेची (संशोधनाची) रूपरेषा आखता येते. रूपरेषा न आखता निर्णय घेतले तर ते चुकीचे ठरतात. कित्येक वेळा अचानक निर्णय बदलण्याची वेळ येते. अशा परिस्थितीत संशोधकाला योग्य तो निर्णय घ्यावा लागतो. यासाठी संशोधन आराखडा हा आपल्या गरजा, आवड व भविष्यातील धोके लक्षात घेऊन तयार करावा लागतो.

संशोधनाच्या उद्दिष्टांनुसार अन्वेषणात्मक / परिचयात्मक, वर्णनात्मक, निदानात्मक आणि प्रयोगात्मक संशोधन आराखडा असे आराखडय़ाचे चार प्रकार आहेत. संशोधन आराखडा तयार करताना संशोधन आराखडा तयार करताना पुढील गोष्टींचा विचार करावा लागतो.

१)   संशोधन का करायचा आहे ? (Why)

२)   संशोधन कोणासाठी करायचे आहे ? (Who)

३)   संशोधन केव्हा करायचे आहे ? (When)

४)   संशोधनात नेमके काय काम करायचे आहे ? (What)

या चार प्रश्नावरून आपल्याला संशोधन समस्या, संशोधनाचा विषय व उदिष्टे मिळण्यास मदत होईल. या चार प्रश्नांची उत्तरे चांगल्या प्रकारे मिळाल्यावरच पुढील बाबींचा विचार करावा.

१)   संशोधकाची संशोधन विषयातील आवड व हाच विषय का निवडला ?

२)   क्षेत्रीय संशोधनासाठी कोणता भाग निवडायचा?

३)   संशोधनाला एकूण किती वेळ द्यायचा?

वरील तीन प्रश्नावरून संशोधनाची गरज व महत्व आपल्याला लक्ष्यात येईल व स्पष्ट देखील करता येईल.

१)   संशोधनासाठी आवश्यक ती माहिती कुठून व कशी मिळवायची?

२)   संशोधनासाठी त्यातील कोणती माहिती आवश्यक आहे?

३)   नमुना किती मोठा लागेल?

४)   नमुन्याची निवड कोणत्या प्रकाराने करायची?

हे वरील चार प्रश्न आपल्याला संशोधन क्षेत्र, नमुना निवड पद्धत, नमुन्याची व्याप्ती (आकार) हे ठरवणे सोपे जाईल.

१)   तथ्य संकलन कशा प्रकारे करावे ?

२)   संशोधनासाठीची तथ्य कशी मिळवावीत ?

३)   मिळालेल्या तथ्यांचे वर्गीकरण कोणत्या साधनाने करावयाचे?

वरील तीन प्रश्न, तथ्य संकलनाच्या पद्धती, तथ्य विश्लेषणाच्या पद्धती व संख्याशास्रीय तंत्राचा वापर कसा, केव्हा आणि कुठे करायचा. यासाठी महत्वाचे आहे.  

वरील सर्व बाबींचा विचार संशोधनातील (अध्ययनातील) संभाव्य अडचणी दूर करून वेळ, पैसा, श्रम यांची बचत करून संशोधनाची उद्दिष्टय़े साध्य करणे, यासाठी संशोधनाच्या सुरुवातीला संशोधनाचा आराखडा तयार करणे गरजेचे आहे.

ज्ञानेश दि. महातेकर

पीएच.डी विद्यार्थी

स.म.भा.सं.थोरात महाविद्यालय, संगमनेर

                                                                                                      ९८२२७५१९५५